Peter C. Brown, Henry L. Roediger III, and Mark A. McDaniel

BÍ QUYẾT HỌC ĐÂU NHỚ ĐÓ
Bản quyền tiếng Việt © Công ty Cổ phần Sách Alpha, 2015
Dự án 1.000.000 ebook cho thiết bị di động
Phát hành ebook: https://sachmoi.net
Tạo ebook: Tô Hải Triều
Ebook thực hiện dành cho những bạn chưa có điều kiện mua sách.
Nếu bạn có khả năng hãy mua sách gốc để ủng hộ tác giả, người dịch và Nhà
Xuất Bản

“Trí nhớ là cội nguồn của mọi sự thông thái.”
— Aeschylus, Prometheus bị xiềng

Lời tựa
Phần lớn chúng ta thường tiếp cận quá trình học hỏi theo những cách
thức sai lầm. Nghiên cứu thực nghiệm về phương pháp tiếp thu và ghi
nhớ đã chỉ ra rằng, hầu hết những gì vẫn được cho là cẩm nang hữu ích
về học tập hóa ra lại chỉ làm hao tổn công sức của chúng ta. Ngay cả
những người dành phần lớn thời gian của họ để nghiên cứu như các
sinh viên cao đẳng hay sinh viên y khoa cũng áp dụng những kỹ năng
còn xa mới được gọi là tối ưu. Trong khi đó, ngành khoa học nhận thức,
với 125 năm lịch sử nhưng chỉ thực sự phát triển vài năm gần đây, đã
khơi mở một viễn cảnh tươi sáng khi đúc rút ra những chiến lược thực
chứng ưu việt nhằm thay thế những thói quen nghiên cứu kém hiệu quả
song vẫn được chấp nhận và truyền bá rộng rãi, vốn bắt rễ từ lâu vào các
học thuyết, giáo điều và cả tiềm thức con người. Song trên tất cả, điều
mấu chốt ở đây là những chiến lược học tập hiệu quả nhất đều không
thể dựa vào trực giác.
Chúng tôi, Henry Roediger và Mark McDaniel, là những nhà khoa học
nhận thức đã dành cả sự nghiệp của mình để nghiên cứu về bản chất của
trí tuệ. Cùng với cây bút Peter Brown, chúng tôi đã lập thành nhóm tìm
hiểu về cách thức vận hành của trí nhớ và khả năng học hỏi, phần lớn là
thông qua những câu chuyện có thật về những cá nhân đã thành công
trong cuộc chinh phục tri thức và kỹ năng, hơn là chỉ đơn thuần trích
dẫn hay tường thuật lại quá trình nghiên cứu. Những dẫn chứng này đã
giúp chúng tôi làm sáng tỏ được tính hiệu quả vượt trội của những
nguyên lý học tập được đúc rút từ các công trình nghiên cứu. Cuốn sách

này là kết quả từ sự cộng tác của mười một nhà tâm lý học nhận thức.
Năm 2002, trong nỗ lực lồng ghép những hiểu biết về phương pháp học
tập góp nhặt được trong nghiên cứu tâm lý học nhận thức vào công cuộc
giáo dục, tổ chức James S. McDonnell tại thành phố St. Louis, bang
Missouri đã trao giải thưởng “Áp dụng tâm lý học nhận thức vào củng
cố thực tiễn giáo dục” cho công trình nghiên cứu của Roediger và
McDaniel cùng chín học giả khác, trong đó Roediger đóng vai trò chủ
đạo. Các cá nhân đã cùng hợp tác trong mười năm với nỗ lực tìm kiếm
cũng như khẳng định tiếng nói chung giữa khoa học nhận thức và khoa
học giáo dục, và kết quả trực tiếp của công trình đó đã được phản ánh
trong nhiều khía cạnh của cuốn sách này. Các nhà nghiên cứu cũng như
tác phẩm của họ được trích dẫn trong cuốn sách đều được chú giải rõ
ràng. Công trình của Roediger và McDonnell cũng nhận được sự ủng hộ
của nhiều nhà gây quỹ khác, trong đó có Trung tâm Nghiên cứu hợp
nhất về Nhận thức và Trí nhớ trực thuộc Đại học Washington, nơi mà
McDonnell là đồng giám đốc.
Hầu hết các cuốn sách đều thảo luận chủ đề theo từng kỳ, kỳ này một
vấn đề, kỳ sau là vấn đề kế tiếp và tuần tự như thế. Không nằm ngoài
chiến lược chung đó, mỗi chương của chúng tôi cũng sẽ đề cập đến các
vấn đề mới. Tuy nhiên, chúng tôi cũng áp dụng hai nguyên tắc nghiên
cứu cơ bản trong cuốn sách này: các ý chính được nhắc lại đều đặn đan
xen với các đề tài mới nhưng có liên quan. Sau khi nắm bắt một vấn đề,
nếu người học ôn lại vấn đề đó một cách định kỳ, họ sẽ ghi nhớ nó tốt
hơn. Tương tự, nếu họ lồng vào quá trình đó các vấn đề mới, việc tiếp
thu sẽ dễ dàng hơn là nghiên cứu các vấn đề theo một trình tự đơn
thuần. Do đó, chúng tôi không hề do dự khi đề cập đến các ý tưởng
chính nhiều hơn một lần, lặp lại các nguyên lý với các ngữ cảnh khác
nhau trong toàn bộ cuốn sách. Điều đó sẽ giúp độc giả ghi nhớ lâu hơn
cũng như áp dụng chính những nguyên tắc đó hiệu quả hơn.

Với cuốn sách này, ngay từ bây giờ mỗi người chúng ta có thể tự học
hỏi tốt hơn và ghi nhớ lâu hơn. Những giáo viên hay người hướng dẫn
hoàn toàn có thể thúc đẩy quá trình học hỏi của người học bằng cách
giúp họ nắm vững các nguyên tắc và áp dụng chúng vào thực tiễn nghiên
cứu. Cuốn sách này không hề đề cập đến vấn đề cải cách các chính sách
giáo dục hay hệ thống trường lớp nhưng rõ ràng, điều đó vẫn hàm ẩn
bên trong nội dung. Một ví dụ thực tế là các giảng viên tiên phong trong
việc áp dụng các nguyên lý này vào giảng dạy đã nghiêm túc thử nghiệm
chúng ở chính các sinh viên tiềm năng của mình. Dưới sự dẫn dắt đó,
các sinh viên này đã ứng dụng các nguyên tắc trên vào công cuộc rút
ngắn khoảng cách dẫn tới những thành tựu khoa học. Và thành quả đạt
được thật đáng ngạc nhiên.
Chúng tôi dành tặng cuốn sách này cho các sinh viên và cả những giáo
viên cũng như cho mọi độc giả, những người luôn coi việc tiếp thu tri
thức một cách hiệu quả là ưu tiên hàng đầu. Đó là những người giữ vai
trò đào tạo trong các doanh nghiệp, ngành nghề, hay quân đội; những
người lãnh đạo trong các tổ chức chuyên nghiệp với vai trò dẫn dắt các
thành viên của mình; và cả những huấn luyện viên. Chúng tôi cũng
hướng tới những độc giả trung niên và cao tuổi với châm ngôn học tập
là sự nghiệp trọn đời.
Chừng nào vẫn còn những ẩn số về năng lực học tập đang chờ được giải
đáp, chừng đó vẫn còn vô số những nghiên cứu luôn sẵn sàng cung cấp
các nguyên tắc và chiến lược thực tiễn có thể áp dụng ngay lập tức,
không tốn chi phí mà mang lại hiệu quả tuyệt vời.

Chương 1. Những lầm tưởng về sự tiếp thu
Matt Brown phát hiện ra áp suất dầu của động cơ bên phải tụt đột ngột khi đang điều
khiển một chiếc phi cơ động cơ hai thì của hãng Cessna trên bầu trời Harlingen, bang
Texas. Đó là một trong những năm đầu trong sự nghiệp phi công của ông. Ông đang
đơn độc bay xuyên màn đêm ở độ cao 3.353m để vận chuyển một chuyến hàng khẩn
cấp cho một nhà máy ở Kentucky. Nhà máy này đã phải tạm ngừng dây chuyền sản
xuất để chờ các bộ phận còn thiếu trong quá trình lắp ráp.
Ông hạ độ cao và theo dõi đồng hồ đo dầu, hy vọng có thể đến kịp trạm dừng tiếp
nhiên liệu ở Lousiana theo kế hoạch, tại đó máy bay có thể được sửa. Nhưng áp suất
dầu vẫn tiếp tục sụt. Matt đã xoay xở với các động cơ pít tông từ lúc ông đủ lớn để
cầm một cái cờ lê. Nhờ đó ông biết mình thực sự đang gặp rắc rối. Ông liệt kê và lướt
nhanh trong đầu một loạt các phương án. Nếu ông để mặc áp suất dầu tụt xuống quá
thấp, động cơ sẽ bị kẹt. Liệu ông có thể bay bao xa trước khi chuyện đó xảy ra? Điều
gì sẽ xảy ra nếu ông để mất động cơ? Ông có thể giảm tải phía bên cánh phải? Nhưng
liệu ông có thể giữ máy bay ở trên không như thế mãi? Ông hồi tưởng lại những giờ
phút chịu đựng trên chiếc Cessna 401. Phải, điều tốt nhất bạn có thể làm khi chỉ còn
một động cơ là hạ thấp độ cao. Nhưng ông vẫn còn một lô hàng nhẹ cần chở và máy
bay sắp cạn nhiên liệu. Ông tắt động cơ đã tàn tạ bên cánh phải, quay cánh quạt nhằm
giảm sức kéo, cùng lúc tăng động cơ cánh trái, bay bằng bánh lái đối diện và lê thêm
được mười dặm nữa về phía điểm dừng đã định. Thế đấy, ông đã tiếp đất bằng một cú
xoay cánh trái rộng, bởi một lý do đơn giản nhưng cực kỳ mấu chốt: thiếu lực cánh
phải, cách duy nhất khiến máy bay có đủ lực nâng để duy trì một độ cao thấp trước
khi hạ cánh là thực hiện một cú xoay cánh trái.
Trong khi chúng ta không cần thiết phải tường tận từng hành động của Matt thì dĩ
nhiên ông phải hiểu rõ hành vi của mình. Và khả năng tự cứu mình thoát khỏi thảm
họa của ông đã làm sáng tỏ điều chúng tôi vẫn luôn muốn đề cập đến trong cuốn sách
này khi bàn về vấn đề học hỏi: thu thập kiến thức cũng như kỹ năng và lưu giữ chúng

trong trí nhớ để sẵn sàng đối phó với những tình huống trong tương lai: bao gồm cả
thách thức và cơ hội.
Chúng ta có thể có cùng chung ý kiến về một số khía cạnh bất biến khi đề cập đến
vấn đề tiếp thu tri thức:
Trước hết, quá trình học tập có hiệu quả luôn đòi hỏi sự ghi nhớ. Có như thế kiến
thức thu thập được trong hiện tại mới hữu ích trong tương lai.
Hai là, việc học hỏi và ghi nhớ cần được duy trì suốt cuộc đời. Chúng ta không thể
hoàn tất bậc giáo dục trung học khi chưa nắm vững các tri thức về ngôn ngữ, toán
học, khoa học, cũng như xã hội. Thăng tiến trong sự nghiệp lại tiếp tục đòi hỏi ở
chúng ta các kỹ năng chuyên môn và kiến thức đại học. Khi giã từ sự nghiệp, chúng ta
kiếm tìm vài sở thích mới. Lúc về già lẩm cẩm, chúng ta chuyển đến những ngôi nhà
giản đơn và dễ thích nghi hơn. Khả năng tiếp thu tốt sẽ luôn là một lợi thế cho chúng
ta trong mọi giai đoạn của cuộc đời.
Thứ ba, học hỏi cũng là một kỹ năng đòi hỏi sự trau dồi và những chiến lược hiệu quả
nhất nhiều khi lại trái với lẽ thường.
ĐỀ XUẤT CỦA CHÚNG TÔI
Có lẽ bạn không đồng tình với chúng tôi ở khía cạnh thứ ba, nhưng hy vọng cuốn
sách này sẽ thuyết phục bạn tin vào điều đó. Một số điều dưới đây, không ít thì nhiều,
chưa được sắp xếp theo một danh sách tuần tự, nhưng đó là những đề xuất cơ bản hỗ
trợ cho lập luận của chúng tôi và sẽ được đề cập đầy đủ hơn trong những chương sau.
Kiến thức sẽ trở nên sâu sắc và được lưu giữ lâu hơn chỉ khi có sự nỗ lực trong quá
trình hàm thụ. Học hỏi mà dễ dàng thì chẳng khác gì viết chữ trên nền cát, nay còn
mai mất.
Chúng ta còn yếu kém trong việc đánh giá khi nào chúng ta ở trạng thái tiếp thu tốt
nhất và khi nào không. Khi mọi thứ trở nên khó khăn, chậm chạp và kém hiệu quả,

chúng ta thường bị thôi thúc chuyển hướng sang các chiến lược tưởng như hữu ích mà
không hề biết rằng kết quả thu được từ việc áp dụng những chiến lược đó nhiều khi
chỉ mang tính nhất thời.
Cho đến nay, đọc lại bài khóa (rereading text) và ôn tập một cách tập trung (massed
practice) một kỹ năng hay kiến thức mới là phương pháp học tập vẫn được người học
trong mọi lĩnh vực ưu tiên áp dụng. Nhưng kỳ thực đó cũng là một trong những chiến
lược kém hiệu quả nhất. Ôn tập một cách tập trung ở đây hàm nghĩa sự lặp lại liên tục,
không ngừng, chuyên chú vào một kiến thức duy nhất nhằm khắc sâu nó vào trí nhớ.
Đây là phương pháp kiểu “luyện tập-luyện tập-luyện tập” rất kinh điển. Nhồi nhét
kiến thức trước kỳ thi là một ví dụ tiêu biểu. Đọc đi đọc lại hay ôn tập không ngừng
làm gia tăng cảm giác về sự nhuần nhuyễn, trôi chảy, điều có thể tạm coi là dấu hiệu
của sự tinh thông. Nhưng xét đến tính lưu giữ lâu dài và sự thành thạo đích thực thì
chiến lược này chỉ làm hao tổn thời gian.
Phương pháp luyện tập thông qua hồi tưởng (retrieval practice) – khơi gợi lại ký ức về
sự việc, khái niệm hay sự kiện – là phương pháp hiệu quả hơn nhiều so với đọc lại.
Một ví dụ đơn giản là thẻ học thông minh (flashcard). Quá trình hồi tưởng lại tri thức
củng cố khả năng ghi nhớ và hạn chế sự quên lãng. Giải một câu đố đơn giản sau khi
đọc bài khóa hay nghe thuyết trình thúc đẩy sự lĩnh hội và ghi nhớ tốt hơn nhiều so
với xem lại bài giảng hay các ghi chú về buổi thuyết trình. Não bộ không thể được
tăng cường bằng các bài tập thể dục như cơ bắp, nhưng các dây thần kinh tham gia
vào quá trình xúc tiến sự tiếp thu sẽ được củng cố khi trí nhớ được triệu hồi và kiến
thức được ôn tập. Ôn tập theo chu kỳ sẽ loại bỏ khả năng lãng quên, hỗ trợ khả năng
gợi nhớ và đặc biệt thiết yếu nếu bạn muốn nắm bắt hay làm chủ kiến thức.
Trong một bài tập, khi bạn tạo khoảng cách giữa những lần luyện tập (space out
practice) và đối mặt với chút ít căng thẳng giữa những lần cách quãng, hay xen vào đó
hai hay nhiều đối tượng luyện tập khác, quá trình gợi nhớ sẽ trở nên khó khăn và
tưởng chừng kém hiệu quả hơn. Nhưng những nỗ lực nhằm khắc phục các trở ngại đó
sẽ gia tăng sức sống lâu bền cũng như tính linh hoạt ở khả năng ứng dụng thành quả

luyện tập trong những tình huống tương lai.
Cố gắng giải quyết khó khăn trước khi được chỉ ra giải pháp cũng là một cách học hỏi
hiệu quả, bất chấp những sai lầm có thể xảy ra.
Có một quan niệm phổ biến rằng kiến thức sẽ được hấp thụ dễ dàng hơn nếu được
truyền đạt phù hợp với cách thức lĩnh hội (learning style) của người học, bằng âm
thanh hoặc hình ảnh chẳng hạn. Những nghiên cứu thực nghiệm không hề ủng hộ
điều đó. Con người phát triển nhiều loại hình trí tuệ để thích nghi với việc học hỏi, và
chúng ta sẽ nâng cao khả năng học hỏi nếu chịu khó mở rộng giới hạn dạng thức
truyền đạt, huy động mọi khả năng và nguồn lực, hơn là bó hẹp sự truyền đạt hay trải
nghiệm trong những dạng thức mà chúng ta cảm thấy dễ chấp nhận nhất.
Khi thành thạo hơn trong việc đúc rút những nguyên lý hay nguyên tắc cơ bản, những
điều tạo nên sự khác biệt giữa các loại vấn đề, bạn sẽ thấy bớt phần khó khăn khi phải
đưa ra giải pháp đúng đắn trong những tình huống xa lạ. Luyện tập đan xen và lồng
ghép nhiều nội dung đa dạng (interleaved and varied practice) sẽ giúp bạn làm chủ kỹ
năng hay kiến thức hơn so với luyện tập liên tục và chuyên chú vào một nội dung. Giả
dụ, khi bạn đang ôn tập kỹ năng tính toán khối lượng, dung tích, v.v… bạn chen vào
đó các kiến thức về hình khối. Điều này sẽ giúp bạn khỏi bối rối khi gặp một bài tập
tính toán liên quan đến một dạng hình học nào đó. Một minh họa khác, kết hợp rèn
luyện khả năng nhận dạng các loài chim với năng lực cảm thụ các tác phẩm tranh sơn
dầu sẽ giúp bạn trau dồi được vốn hiểu biết cả về sự thống nhất giữa các thuộc tính
trong cùng một loại thể lẫn sự khác biệt giữa các loại thể, từ đó củng cố kỹ năng phân
loại mà rất có thể sau này bạn sẽ cần tới.
Tất cả chúng ta đều dễ sa vào những ảo tưởng. Những ảo tưởng này có thể làm thui
chột năng lực đánh giá của chúng ta về những gì ta biết và những gì ta có thể làm. Quá
trình kiểm tra thẩm định khả năng khái quát của chúng ta về những gì đã học được.
Một phi công đang đối mặt với động cơ bị hỏng trong thiết bị mô phỏng điều kiện bay
sẽ nhanh chóng phát hiện ra liệu mình có đang thực hiện đúng quy trình sửa chữa hay
không. Gần như trong mọi lĩnh vực, người học có thể đạt tới trình độ thông thạo khi

họ sử dụng các bài kiểm tra như một công cụ để xác định và khắc phục điểm yếu.
Mọi tri thức mới đều đòi hỏi phải được xây dựng trên nền tảng từ những hiểu biết
trước đó. Bạn cần biết làm thế nào để hạ cánh một chiếc máy bay động cơ hai thì với
đủ hai động cơ trước khi học cách tiếp đất chỉ với một trong số chúng còn hoạt động.
Để học lượng giác, bạn nhất thiết phải nhớ kiến thức về đại số và hình học. Để biết
cách đóng tủ, bạn phải thông hiểu đặc tính của gỗ và các vật liệu cấu thành, cũng như
cách ráp ván, bào rãnh, phay mặt, làm mộng.
Trong một tác phẩm của Gary Larson, tác giả của loạt tranh biếm họa Far Side, một
cậu bé với đôi mắt ốc nhồi đã xin phép thầy giáo: “Thưa thầy Oxborne, em có thể xin
nghỉ được không ạ? Em không thể nhét thêm bất kỳ thứ gì vào đầu nữa ạ!” Nếu như
bạn chỉ học hỏi như một cái máy sao chép nhắc lại kiến thức một cách đơn thuần,
đúng là chẳng mấy chốc khả năng tập trung chú ý và lưu giữ thông tin của bạn sẽ tới
mức giới hạn. Tuy nhiên, nếu bạn học hỏi với một sự diễn giải tỉ mỉ (elaboration), khả
năng tiếp thu của bạn sẽ là vô hạn. Sự diễn giải tỉ mỉ ở đây ám chỉ quá trình chúng ta
diễn đạt lại ý nghĩa của những tài liệu mới bằng ngôn ngữ và cách thức của chính
mình cũng như quá trình chúng ta liên hệ chúng với những kiến thức bản thân đã có.
Bạn càng diễn giải được nhiều mối liên hệ giữa hiểu biết mới với những kiến thức cũ,
bạn càng thấu hiểu triệt để vấn đề, những mối liên hệ bạn tự tạo ra sẽ giúp bạn ghi
nhớ chúng lâu hơn. Luồng không khí nóng lưu giữ nhiều hơi ẩm hơn không khí lạnh;
để liên hệ điều đó với trải nghiệm thực tế của bản thân, bạn có thể liên tưởng tới phần
sau điều hòa luôn bị rỏ nước, hay khí trời mùa hè oi bức luôn trở nên mát mẻ sau một
cơn giông bất chợt. Sự bay hơi có tác dụng làm mát: hẳn là bạn biết điều này vì bạn
cảm thấy nhà người chú ở Atlanta nóng nực hơn vào một ngày trời nồm so với một
ngày khô hanh tại nhà người anh họ ở Phoenix, nơi mà bạn phải cất áo len đi ngay cả
trước khi da mình kịp dấp dính. Khi nghiên cứu nguyên lý dẫn truyền nhiệt, bạn cảm
nhận được sự truyền nhiệt khi làm ấm bàn tay quanh một cốc ca cao nóng, nhìn ra sự
bức xạ trong cách mặt trời ẩn đi trong những ngày đông giá, cắt nghĩa sự đối lưu qua
tiếng còi cứu hộ khi chú bạn âm thầm chậm rãi dõi theo bạn qua những con hẻm ưa
thích của ông ở Atlanta.

Lồng nội dung kiến thức mới vào một ngữ cảnh rộng hơn (larger context) cũng là một
phương pháp hàm thụ hữu ích. Càng biết nhiều chuyện bên lề sử sách, bạn càng hiểu
thêm nhiều về lịch sử. Và bạn có thể lý giải ý nghĩa của những câu chuyện đó theo
càng nhiều cách, ví như nếu kết nối chúng với những hiểu biết của mình về hoài bão
con người và số phận éo le, thì câu chuyện đó càng tồn tại lâu dài trong tâm trí bạn.
Tương tự, nếu bạn đang cố gắng tìm hiểu một khái niệm trừu tượng, như nguyên lý về
mô men động lượng chẳng hạn, sẽ dễ dàng hơn khi bạn đặt nó vào một trạng huống
cụ thể mà bạn đã biết, trong trường hợp này là cách một vận động viên trượt băng
nghệ thuật tăng vận tốc xoay tròn khi cô xếp tay lên ngực.
Khi một cá nhân học cách rút ra các ý tưởng chính từ một tài liệu mới, tổ chức chúng
thành một mô hình tư duy giả định (mental model) và liên hệ mô hình đó với những
hiểu biết sẵn có, cá nhân đó tỏ ra có lợi thế đặc biệt trong việc lĩnh hội những kỹ năng
phức tạp. Mô hình tư duy giả định nói trên là một phương pháp, trong đó người học
xây dựng một mô hình tưởng tượng trong đầu về những sự kiện ngoại cảnh. Hãy thử
tưởng tượng trong một trận bóng chày, cầu thủ đánh bóng (batter) đang chờ đợi một
cú ném. Anh ta gần như không có lấy một giây để đoán định xem liệu đó là một cú
ném vòng cung (curveball), cú ném lừa (changeup) hay bất kỳ thứ gì khác. Vậy anh ta
sẽ xử trí thế nào? Trong trường hợp này, vài dấu hiệu tinh vi tỏ ra hữu ích: hướng
quay, cách ném của người ném bóng (pitcher) hay vòng xoáy của những đường viền
nổi trên quả bóng. Một người đánh bóng giỏi sẽ sàng lọc và loại ra các dấu hiệu cảm
quan không cần thiết hay gây xao lãng, chỉ tập trung vào sự biến đổi đường ném bóng
và nhờ quá trình luyện tập, anh ta có thể xây dựng những mô hình tưởng tượng đặc
trưng tương ứng với các nhóm tín hiệu khác nhau về mỗi cách ném bóng. Anh ta sẽ
liên kết các mô hình này với những kiến thức đã có về tư thế đánh bóng, khu vực đập
bóng và di chuyển đến đúng điểm đến của bóng. Từ những điều này, anh ta tiếp tục
liên hệ tới mô hình về vị trí của các cầu thủ trong đội: nếu có cầu thủ khác ở vị trí số
một và số hai, có thể anh ta sẽ hy sinh để nhường lợi thế cho những người chạy gôn
(runner). Nếu có hai người đánh bóng ở vị trí số một và số ba và một người bị loại,
anh ta sẽ cố gắng để không người chạy gôn nào tiếp theo bị loại (double play) trong
khi vẫn đánh được bóng để người chạy gôn về đích và ghi điểm. Mô hình về vị trí các

đồng đội lại được liên kết với mô hình vị trí các cầu thủ đội bạn (họ đang ở vị trí cao
hay thấp) cũng như kết nối với các tín hiệu xung quanh từ khu vực dành cho các
thành viên trong đội (dugout) tới các điểm mốc (base), từ chỗ các huấn luyện viên
đến vị trí của anh ta. Trong một cú đánh bóng tuyệt vời, các mảnh ghép đó được ráp
nối hoàn hảo: người đánh bóng kết nối được với trái bóng và hướng nó về một lỗ xa
gôn, câu giờ cho đồng đội chạy về gôn. Tóm lại, một cầu thủ chuyên nghiệp sẽ loại ra
tất cả các chi tiết gây xao lãng ngoại trừ những yếu tố quan trọng nhất quyết định loại
đường ném bóng và cách đối phó với từng loại, xây dựng những mô hình tư duy giả
định từ các yếu tố đó đồng thời liên hệ các mô hình này với hiểu biết của mình về các
nhân tố thiết yếu khác trong một trận đấu phức tạp. Nhờ đó anh ta sẽ có cơ hội ghi
điểm tốt hơn so với một cầu thủ thiếu kinh nghiệm, một người không thể cắt nghĩa
một khối lượng thông tin khổng lồ và biến đổi liên tục mà anh ta phải xử lý mỗi khi
bước lên gôn nhà (plate).
Nhiều người tin rằng khả năng tư duy đã được ấn định ngay từ lúc lọt lòng và khả
năng bẩm sinh bị giới hạn của họ phải chịu trách nhiệm cho mọi thất bại trước những
thử thách về mặt trí tuệ. Nhưng mỗi khi bạn học được thêm một điều mới là bạn đã
thay đổi bộ não của mình – nơi lưu giữ lại những gì được sàng lọc từ trải nghiệm của
bạn. Chúng ta bắt đầu cuộc đời của mình với món quà của bộ gen sinh học, điều đó
không sai. Nhưng cũng không hề sai khi chúng ta trở nên giỏi giang hơn nhờ quá
trình học hỏi và phát triển các mô hình tư duy, thứ mang đến cho chúng ta khả năng
suy luận, giải quyết và sáng tạo. Nói một cách khác, ở một mức độ tương đối bất ngờ,
các yếu tố hình thành nên năng lực trí tuệ của chúng ta lại nằm ngay trong tầm kiểm
soát của chính chúng ta. Thấu triệt được điều đó sẽ giúp bạn nhìn nhận thất bại như
một dấu hiệu của nỗ lực cũng như một nguồn thông tin hữu ích – từ đó khơi gợi nhu
cầu đào sâu vấn đề hay áp dụng một chiến lược mới. Nhu cầu xác định khi nào việc
tiếp thu trở nên khó khăn cũng rất quan trọng. Để vượt qua trình độ hiện tại của chính
mình và hướng tới sự tinh thông đích thực, bạn cần hiểu rằng mọi sự đấu tranh và thất
bại là thiết yếu, như trong mọi game hành động hay buổi quảng cáo một chiếc BMX
mới. Mắc sai lầm và nỗ lực sửa chữa sai lầm chính là nấc thang dẫn tới một trình độ
nhận thức cao hơn.

CHỨNG CỨ THỰC NGHIỆM TRONG CUỘC ĐỐI ĐẦU VỚI LÝ LUẬN,
HỌC THUYẾT VÀ TRỰC GIÁC
Phần lớn cách chúng ta cấu trúc nền giáo dục và đào tạo đều dựa trên các lý thuyết
được truyền lại. Các lý thuyết được quyết định bởi sự thừa nhận của chúng ta về điều
gì có tác động lớn hơn, những hiểu biết rút ra từ kinh nghiệm cá nhân trên tư cách là
các giáo viên, huấn luyện viên, sinh viên hay đơn thuần là ý kiến của số đông. Đa
phần cách chúng ta nghiên cứu và học hỏi đều là sự pha trộn của các lý luận, học
thuyết và trực giác. Nhưng trong khoảng 40 năm trở lại đây và thậm chí có thể còn
kéo dài hơn nữa, các nhà tâm lý học nhận thức đã nghiên cứu và xây dựng nên một hệ
thống các bằng chứng giúp làm sáng tỏ tác nhân nào trong số các yếu tố kể trên đóng
vai trò ảnh hưởng cũng như phát hiện ra các chiến lược mang lại kết quả.
Tâm lý học nhận thức là bộ môn khoa học nền tảng tiến hành tìm hiểu về quá trình bộ
não của chúng ta làm việc, cũng như thực hiện các nghiên cứu thực chứng về cách con
người nhận thức, ghi nhớ và suy nghĩ. Nhiều ngành khoa học khác cũng tham gia vào
lý giải những bí ẩn của quá trình lĩnh hội tri thức. Các nhà tâm lý học phát triển và các
nhà giáo dục đều quan tâm tới những lý thuyết về phát triển con người cũng như
phương án ứng dụng những lý thuyết này vào quá trình xây dựng các công cụ giáo
dục – như các phương pháp kiểm chứng, tổ chức hướng dẫn (đề cương, minh họa
dưới dạng đồ thị, v.v…) và nguồn tài liệu cho từng nhóm học viên đặc biệt (chương
trình đào tạo dành cho các học viên yếu kém hay các học viên năng khiếu). Các
chuyên gia thần kinh học, với việc sử dụng các kỹ thuật và công cụ mới có tính hình
tượng, đã đạt được những bước tiến mới trong việc khám phá ra cơ chế hoạt động của
não bộ, cơ quan tiền đề quyết định kết quả của quá trình học hỏi. Nhưng chúng ta vẫn
còn một chặng đường dài phải trải qua trước khi các nhà thần kinh học có thể đưa ra
phương án cải thiện nền giáo dục hiện tại.
Vậy mỗi cá nhân phải làm gì để biết chắc rằng chỉ dẫn nào sẽ mang lại kết quả tốt nhất
cho sự học hỏi của bản thân khi chúng được áp dụng đúng cách?
Luôn hoài nghi là một phương án khôn ngoan. Tìm ra những lời khuyên chẳng có gì

là khó, bạn chỉ cần vài cú nhấp chuột. Nhưng không phải mọi chỉ dẫn đều bắt nguồn
từ kết quả của những nghiên cứu, nếu không muốn nói là rất ít. Cũng như không phải
tất cả những chỉ dẫn đó đều là kết quả của các cuộc điều tra, những nghiên cứu đáp
ứng các tiêu chuẩn khoa học, như là các điều kiện giám sát thích hợp để đảm bảo tính
khách quan và khái quát. Những nghiên cứu thực chứng tốt nhất, về bản chất, chính là
các thí nghiệm: nhà nghiên cứu phát triển một giả thuyết và kiểm chứng nó qua hệ
thống các thí nghiệm, những thí nghiệm này phải đáp ứng các tiêu chuẩn ngặt nghèo
về cơ cấu và tính khách quan. Trong chương tiếp theo, chúng tôi sẽ đúc kết những
phát hiện của một số lượng không nhỏ các nghiên cứu. Các nghiên cứu này là kết quả
của quá trình nghiền ngẫm và xem xét của cả cộng đồng khoa học trước khi được
công bố trên các ấn phẩm chuyên ngành. Chúng tôi đã cùng tham gia vào một số công
trình khoa học nhưng số đó không nhiều. Những công trình đó, như chúng tôi thường
nói, chỉ là nơi đưa ra những lý thuyết thay vì những kết quả có giá trị khoa học. Để
thể hiện quan điểm của mình, bên cạnh những thành quả khoa học đã được kiểm
chứng, chúng tôi còn viện tới giai thoại về những con người như Matt Brown, những
cá nhân mà công việc của họ đòi hỏi sự thông thạo cả về kiến thức lẫn kỹ năng.
Những câu chuyện làm dẫn chứng cho các nguyên tắc cơ bản về cách học hỏi và ghi
nhớ cũng được chúng tôi sử dụng triệt để.
Chúng ta vẫn đang lầm tưởng về sự tiếp thu
Hóa ra phần nhiều những gì chúng ta vẫn áp dụng với tư cách người giảng dạy hay
người học tập lại không mấy hiệu quả, song chỉ một vài điều chỉnh nhỏ có thể mang
lại những thay đổi bất ngờ. Mọi người thường nghĩ nếu như bản thân tiếp xúc với một
tài liệu nào đó đủ lâu, ví như một đoạn bài giảng hay một hệ thống các thuật ngữ
trong cuốn sách giáo khoa Sinh học lớp 8, họ có thể ghi nhớ chúng. Nhưng điều đó
hoàn toàn sai lầm. Thêm nữa, nhiều giáo viên vẫn tin rằng quá trình học tập sẽ hiệu
quả hơn nếu như họ khiến nó trở nên dễ dàng và nhanh chóng hơn. Nhưng phần lớn
các nghiên cứu lại chỉ ra điều ngược lại: hành trình tiếp thu càng khó khăn, thành quả
tiếp thu càng vững chắc. Nhiều giáo viên hay huấn luyện viên vẫn tin rằng cách hiệu
quả nhất để thuần thục một kỹ năng mới là tăng cường nắm bắt, tập trung cao độ và

lặp lại liên tục chỉ một kỹ năng đơn nhất cho đến khi bạn làm chủ được nó. Điều đó
đã bám rễ trong niềm tin của chúng ta, vì chúng ta chỉ thấy thành quả tức thì của việc
thực hành một cách tập trung và dồn dập. Nghiên cứu này đã chỉ ra một điều rõ ràng
rằng, những thành quả đạt được nhờ phương pháp rèn luyện tập trung chỉ có tính tạm
thời và dễ dàng tan biến.
Phát hiện về sự vô ích của việc đọc lại sách giáo khoa đã giội một gáo nước lạnh lên
các nhà giáo dục và các học viên, vì đó là chiến lược số một của hầu hết mọi người –
trong đó có hơn 80% sinh viên đại học tham gia khảo sát. Bản thân việc đọc lại cũng
là nhiệm vụ trọng tâm chiếm phần lớn quỹ thời gian mà chúng ta dành cho việc học
tập. Đọc lại gây ra ba tác hại đối với quá trình tiếp thu. Thứ nhất, nó hoàn toàn chỉ
tiêu tốn thời gian. Thứ hai, kiến thức thu được từ việc đọc lại không được lưu giữ lâu
trong trí nhớ. Thứ ba, việc đọc lại dễ khiến người học rơi vào trạng thái tự lừa dối
mình một cách vô thức, nói cách khác họ dễ lầm tưởng rằng bản thân đã nắm bắt
được kiến thức trong khi thực sự họ lại chỉ đang học vẹt. Hàng giờ liền chìm đắm
trong việc đọc đi đọc lại dường như khá giống với biểu hiện của sự chuyên cần,
nhưng khối lượng thời gian dành cho việc học lại không hề quyết định mức độ tinh
thông của người học.
Bạn chẳng cần phải nhìn đâu xa để tìm những trung tâm giáo dục hoạt động dựa trên
quan niệm cho rằng sự tiếp xúc đơn thuần với tần suất lớn và mức độ tập trung cao độ
có thể tạo nên tính hiệu quả trong quá trình tiếp thu tri thức. Hãy cùng xem xét trường
hợp của Matt Brown, người phi công, trong ví dụ trước đây. Matt Brown đã nắm bắt
khối lượng kiến thức đủ để được thừa nhận bởi bất kỳ hãng kinh doanh hàng không
nào sẽ thuê ông làm phi công và chúng tôi đã đề nghị ông mô tả toàn bộ quá trình.
Người chủ mới đã gửi ông tới tham dự một khóa huấn luyện kéo dài mười giờ mỗi
ngày trong mười tám ngày liên tục. Matt gọi đó là phương pháp hướng dẫn “vòi cứu
hỏa”. Bảy ngày đầu tiên, mọi thứ chỉ diễn ra trong phòng học. Ông được chỉ dẫn về tất
cả các hệ thống của máy bay: điện, nhiên liệu, không khí, v.v…; cơ chế hoạt động và
tương tác của các hệ thống này; cũng như các mức độ an toàn – hỏng hóc của chúng
dưới tác động của các yếu tố như áp suất, trọng lực, nhiệt độ và vận tốc. Matt được

yêu cầu phải sẵn sàng cho việc tuân theo những mệnh lệnh tức thì về 80 “hành vi trí
nhớ”. Các hành động này phải được thực hiện không do dự, không đắn đo để giữ cho
máy bay được ổn định trong trường hợp một trong số hàng tá những sự cố bất thình
lình có thể xảy ra như áp suất giảm đột ngột, bộ phận thổi ngược bật mở giữa chuyến
bay, một động cơ nào đó bị hỏng hóc hay một vụ chập cháy điện.
Matt và các bạn đồng học phải dành hàng giờ chăm chú quan sát những hình minh
họa trình chiếu PowerPoint, với bộ não gần như tê liệt, về những hệ thống cơ bản của
máy bay. Và rồi một điều thú vị đã xảy ra.
Matt kể: “Vào khoảng giữa ngày thứ năm, họ chiếu lên màn hình một sơ đồ về hệ
thống nhiên liệu, với cảm biến áp suất, van khóa, bơm phụt, đường vòng, v.v... Bạn
phải rất chật vật mới có thể tập trung. Sau đó, một người hướng dẫn hỏi chúng tôi:
'Đã ai trong số các bạn từng gặp trường hợp đèn cảnh báo bộ lọc nhiên liệu của ống
phụt bật sáng trong một chuyến bay rồi?'. Một phi công phía bên kia phòng giơ tay.
Người hướng dẫn tiếp: 'Kể cho chúng tôi nghe chuyện gì đã xảy ra?' và thoạt nhiên
bạn nghĩ, chà, sẽ ra sao nếu người đó là mình?
Anh ta đang bay trên độ cao hơn 900m, và sắp sửa mất cả hai động cơ vì đã nạp loại
nhiên liệu không có chất chống đông trong khi bộ lọc của máy bay đang tắc nghẽn vì
băng tuyết. Bạn dõi theo câu chuyện, và tin tôi đi, các hình vẽ phác họa cứ như có sức
sống, bám chặt lấy tâm trí bạn vậy. Nhiên liệu bay thường có thành phần nước, và khi
gặp không khí lạnh ở một độ cao nhất định, nước sẽ đông đặc lại, đóng băng và làm
tắc đường dẫn. Do đó, bất cứ khi nào nạp nhiên liệu, bạn phải chọn loại tốt và chắc
chắn rằng bạn có thể tìm thấy trên xe chở nhiên liệu một ký hiệu cho biết nó có chứa
Prist, hoạt chất chống đông. Và nếu như có bất ngờ nhìn thấy đèn cảnh báo bật sáng
giữa hành trình bay, bạn phải nhanh chóng hạ thấp độ cao để xuống vùng không khí
ấm hơn.” Sự tiếp thu trở nên mạnh mẽ hơn trong một ngữ cảnh đáng lo ngại, khi mà
lý thuyết trừu tượng được cụ thể hóa và cá nhân hóa.
Kể từ đó, tính chất của khóa hướng dẫn thay đổi. Mười một ngày sau là sự kết hợp
giữa các bài học trên lớp và thực hành trong môi trường mô phỏng bay. Matt đã mô tả

một hình thức tham gia chủ động được triển khai tại đây, điều làm gia tăng tính lâu
bền của những kiến thức được học. Người phi công phải vậ...